|
Dok najviši diplomatski predstavnici Vašingtona i Brisela u okviru “butmirskog procesa” još nastoje da privole takozvane lidere bosanskih konstitutivnih plemena da najzad urade nešto i za ustavno prezrenog i odbačenog “običnog građanina” – Bosanca I Hercegovca bez obzira na etničku ili vjersku pripadnost – i dok se nad cijelim tim procesom nadvija bauk krajnosti između težnji za “ukidanjem” ili “otcjepljenjem”, zna-se-već-čega, ta još nezavršena bosanska drama dobila je I sasvim ozbiljnu naučnu artikulaciju: tridesetogodišnji Amerikanac rođen u Sarajevu, Adis Maksić, odbranio je na uvaženom Virginia Tech Univerzitetu magistarsku tezu na temu poigravanja s “referendumom o nezavisnosti” u aktuelnoj vladajućoj politici u Republici Srpskoj
oličenoj u njenom premijeru Miloradu Dodiku.
“Bio je to jedan od pet najboljih magistarskih radova koje sam vidio u posljednjih deset godina”
– zaključio je Maksićev profesor, predsjedavajući tročlane ispitne komisije, dr Gerard
Toal.
Profesor Toal me nekoliko dana uoči Maksićeve odbrane magistarske teze pozvao da
kao regionalni ekspert, čija je knjiga među desetinama citiranih u Maksićevom radu dugom
109 stranica, prisustvujem tom ispitu tokom kojeg me ispitna komisija pozvala da i sam
prokomentarišem neke aspekte ovog akademskog rada, pa i da odgovorim na neka pitanja
među kojima je i sljedeće: Koliko je ovaj rad releventan u današnjim balkanskim realnostima?
Odgovorio sam kako je izvanredno aktuelan I relevantan, jer je u Bosni i Hercegovini još uveliko
u toku proces nad kojim, kao svojevrsna ucjena i “dolijevanje ulja na vatru”, visi upravo
ta prijetnja održavanjem referenduma. Dodao sam kako se politička nauka – i nauka uopšte
– vrlo rijetko uzdiže na taj nivo aktuelnosti i relevantnosti: da bi se razumjele i počele prevazilaziti
balkanske napetosti koje ostaju I četrnaest godina nakon Dejtona moraju se analizirati i razumjeti značenja i moguće posljedice poigravanja tako zapaljivim konceptima kao što je ideja o daljim podjelama Bosne i Hercegovine. (Pomislio sam, a nisam u ovoj prilici rekao, na kakvim su sve potpuno irelevantnim temama sticali doktorate neki od najuvaženijih doktora u bosanskoj politici).
Maksić je u naučnu analizu referendumske priče ušao koristeći se njenom prezentacijom u dva vjerovatno najčitanija dnevna lista u dva bosanskohercegovačka entiteta: “Dnevnom avazu” u Fedarciji i “Nezavisnim novinama” u Republici Srpskoj.
U uvodu je, pokazujući koliko potencijalno razorne energije sadrži ispaljivanje sličnih parola
u multietničkim i složenim državama, podsjetio na Miloševićev dizajn po kojem je u raspadu
Jugoslavije trebalo proširiti Srbiju na sva područja u kojima žive Srbi, počev od poništenja
ustavne autonomije Kosova pa do raznih referenduma kojima su uspostavljene ekskluzivno
srpske oblasti u Hrvatskoj i Bosni I Hercegovini. Istorija je pokazala koliko je to bilo katastrofalno i za srpski i za druge narode.
Dodikovo oživljavanje referendumske priče – kako se dokumentuje u ovom radu – pokušaj
je da se i nakon kataklizmičnih sukoba devedesetih zaokruživanjem državnosti Republike
Srpske ostvari bar dio jednog istorijski poraženog projekta i kompenziraju neki teritorijalni
gubici I traume.
U radu se, citatima Dodikovih javnih izjava, dokumentuje upravo ta dimenzija prijetnje referendumom. Ona se – u godinama Dodikovog p r e d s j e d a v a n j a vladom srpskog entiteta
– prvi put oživljava i agresivnije koristi u vrijeme izjašnjavanja o nezavisnosti I me đ u n a r o d n om priznanju Crne Gore: ako može Crna Gora, zašto ne i Republika Srpska?
Ta faza mahanja referendumom ubrzo je splasnula jer je ipak Crna Gora, kao i Bosna i Hercegovina, bila jedna od ravnopravnih šest jugoslovenskih republika
i jer je, uostalom, uskoro I sama Srbija uvažila d e m o k r a t s k I izraženu volju crnogorske većine. Druga faza raspirivanja referendumskog požara nastala je uoči izbora 2006. godine ne samo kao odgovor na retoriku pretendenta na vođstvo među Bošnjacima Harisa Silajdžića
o “stopostotnoj Bosni i Hercegovini” – što insinuira i ukidanje Republike Srpske – već i kao
način da se pribavi legitimacija najsnažnijeg zagovornika i zaštitnika srpskih nacionalnih interesa.
Pokazalo se da su od takve retorike profitirali i Silajdžić i Dodik iako ni jedan ni drugi nisu mogli naći nijednog međunarodno relevantnog partnera za ostvarenje tih maksimalističkih
projekata.
Priča o referendumu reaktivirana je neko vrijeme i povodom proglašenja nezavisnosti
Kosova i njegovog priznanja od strane nekih od najuticajnijih zemalja u svijetu, ali je to
uskoro obeshrabreno i iz vrhova srpske politike:
ako se pozivaš na nezavisnost Kosova da bi ostvario nezavisnost Republike Srpske ne
insinuira li to i mirenje s tim činom što je suprotno prevlađujućoj srpskoj nacionalnoj
politici?
Pitam Maksića kako je došlo do toga da za svoj naučni debi uzme baš ovu temu. Kaže
kako je to dio njegovog nastojanja da razumije rat koji je ostavio duboke tragove i u njegovom
odrastanju. Bio je učenik sedmog razreda osnovne škole “Slaviša Vajner Čiča” u Sarajevu
kad je počela opsada grada; u njoj su najprije već u maju 1992. morali izbjeći iz zgrade na
Vilsonovom šetalištu koje je postalo prva linija fronta i preseliti se kod majčine sestre u
Starom gradu; u avgustu je i tamo njegova majka u eksploziji granate izgubila nogu, a i on
ranjen, a nekoliko nedjelja kasnije ranjen mu je i otac dok ih je posjećivao u koševskoj bolnici;
zatim su oko nove godine 1993. – 94.
majka i on pod okriljem Ujedinjenih nacija prebačeni u bolnicu u okolini Detroita u Sjedinjenim
Držvama gdje su i ostali; kasnije im se 1995. godine pridružio i Adisov otac koji se
2003. ipak vraća u Sarajevo (gdje je i umro samo koju nedjelju nakon što mu je sin postao
magistar).
Adis sada radi kao prevodilac jedinice američke vojske koja na liniji razgraničenja između
Srbije i Kosova sarađuje s vojskom Srbije na održavanju mira. Kaže kako planira da sa svojim
profesorom objavi članak zasnovan na svojoj tezi u američkom žurnalu političkih
nauka a svakako će nastaviti da se bavi temama vezanim za
|
